नेपालमा ट्रेक गर्न गाइड चाहिन्छ? २०२३ को नियम र २०२६ को अद्यावधिक

एउटै खण्ड पढ्ने हो भने यही।

मार्च २०२३ मा नेपाल पर्यटन बोर्डले घोषणा गर्‍यो कि १ अप्रिलदेखि विदेशी ट्रेकरलाई व्यक्तिगत रूपमा TIMS (ट्रेकर्स इन्फर्मेसन म्यानेजमेन्ट सिस्टम) कार्ड जारी हुँदैन। बरु यो कार्ड सरकारद्वारा दर्ता भएका ट्रेकिङ एजेन्सीमार्फत मात्र बिक्री हुन्छ, र कार्ड लिनु भनेको ट्रेकका लागि लाइसेन्स प्राप्त गाइड राख्नु हो। यसले नेपालका मुख्य बाटामा एक्लै हिँड्ने 'स्वतन्त्र एकल ट्रेकर' को युग अन्त्य गर्‍यो।

बोर्डले दुई कारण दियो: सुरक्षा — दुर्गम बाटामा हराउने वा बिरामी पर्ने ट्रेकरको बाटो कसैलाई थाहा नभएपछि पत्ता लगाउन गाह्रो हुन्छ — र लाइसेन्स प्राप्त नेपाली गाइडका लागि रोजगारी। निर्देशिकाले अन्नपूर्ण, लाङटाङ, मनास्लु, कञ्चनजङ्घा, मकालु, धौलागिरी, डोल्पा र हुम्लालगायतका क्षेत्रका ४४ ट्रेकिङ मार्ग तोक्यो जहाँ ट्रेकरसँग गाइड हुनैपर्छ। ती बाटामा गाइड वा मान्य TIMS कार्डविना भेटिएको विदेशी ट्रेकरलाई नेरु १२,००० जरिवाना हुन्छ, र गाइडविना ट्रेकर पठाउने एजेन्सीलाई प्रतिव्यक्ति नेरु १०,००० जरिवाना हुन सक्छ।

हरेक ट्रेकिङ क्षेत्रको आफ्नै निकुञ्ज वा संरक्षण-क्षेत्र प्रवेश शुल्क पनि छ, जुन TIMS कार्डका अतिरिक्त तिर्नुपर्छ। तलको तालिकाले हरेक मुख्य क्षेत्रलाई के चाहिन्छ देखाउँछ। शुल्क प्रतिव्यक्ति, प्रतिप्रवेश हो।

गाइड-र-TIMS नियमले साँच्चै असर नगर्ने एक ठाउँ भनेको सगरमाथा क्षेत्र हो। लुक्लादेखि सगरमाथा आधार शिविरसम्मका बाटो हेर्ने खुम्बु पासाङल्हामु गाउँपालिकाले आफ्नै स्थानीय अनुमति — प्रतिव्यक्ति नेरु २,००० पर्ने 'ट्रेक कार्ड', बाटोका चार ठाउँमा जाँचिने — चलाउँछ, र २०१७ देखि लिँदै आएको छ। राष्ट्रिय TIMS कार्ड आफ्नो अनुमतिमाथि थपेर लिन नमिल्ने गाउँपालिकाको तर्क छ, त्यसैले खुम्बुका लागि TIMS बिक्री हुँदैन, र TIMS र एजेन्सीमार्फत लागू हुने पर्यटन बोर्डको गाइड आवश्यकता त्यहाँ उही ढंगले लागू हुँदैन।

व्यवहारमा यसको अर्थ एक्ला ट्रेकर अझै गाइड नराखी सगरमाथा आधार शिविरसम्म हिँड्छन्, त्यसको साटो खुम्बु अनुमति र सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज टिकट (नेरु ३,०००) किन्छन्। यो आज जमिनमा वैध छ, तर गाउँपालिका र पर्यटन बोर्डबीच यो विषय विवादित रहेकाले भर पर्नुअघि हालको नियम जाँच्नुहोस्। र कागजमा जेसुकै लेखिए पनि, उच्च खुम्बुका बाटामा गाइड उचाइमा साँचो सुरक्षा हो — एक्लै जान सक्नेमध्ये धेरैले पनि गाइड नै रोज्छन्।

छुट्टै, बढी कडा व्यवस्थाले नेपालका प्रतिबन्धित क्षेत्र — माथिल्लो मुस्ताङ, मनास्लु, माथिल्लो र तल्लो डोल्पो, नार र फु उपत्यका, छुम, कञ्चनजङ्घा, मकालु, हुम्ला र अन्य, १३ जिल्लामा फैलिएका — समेट्छ। यीका लागि सधैँ गृह विभागको विशेष अनुमति, लाइसेन्स प्राप्त गाइड र दर्ता एजेन्सी चाहिन्छ; व्यक्तिगत रूपमा गएर अनुमति पाइँदैन। अनुमति पनि महँगो छ — जस्तै माथिल्लो मुस्ताङलाई विदेशीले प्रतिव्यक्ति प्रतिदिन ५० डलर तिर्नुपर्छ।

ट्रेकरले सबैभन्दा बढी सोध्ने परिवर्तन मार्च २०२६ मा आयो। त्यसअघि प्रतिबन्धित-क्षेत्र अनुमति कम्तीमा दुई ट्रेकरको समूहलाई मात्र जारी हुन्थ्यो, त्यसैले एक्लो यात्रुले साथी खोज्नुपर्थ्यो वा 'नक्कली' दोस्रो अनुमतिको पैसा तिर्नुपर्थ्यो। ट्रेकिङ एजेन्सी संघको पहलपछि गृह विभागले त्यो न्यूनतम हटायो: अब एक्ला ट्रेकरले आफैँ प्रतिबन्धित-क्षेत्र अनुमति पाउँछन्। गाइड र दर्ता एजेन्सी भने अझै अनिवार्य छ, र विभागले एक गाइडले बढीमा सात ट्रेकरसम्म लैजान पाउने अनुपात तोक्यो।

नियमले राष्ट्रिय निकुञ्ज र संरक्षण क्षेत्रभित्रका तोकिएका ट्रेकिङ बाटो समेट्छ, नेपालको हरेक पदयात्रा होइन। ती सिमानाबाहिर पर्ने लोकप्रिय एक दिने पदयात्रा र दृश्यबिन्दुका लागि गाइड वा TIMS कार्ड चाहिँदैन: काठमाडौं उपत्यकाको छेउका पदयात्रा, नगरकोट र यसको धार, पोखरामाथिको सराङकोट, चम्पादेवी, शिवपुरीका तल्ला बाटो र छोटा गाउँ पदयात्रा। नेपाली नागरिकलाई कतै गाइड चाहिँदैन। र नियम ट्रेकिङको हो, सामान्य यात्राको होइन — सहर, बजार र उपत्यकामा स्वतन्त्र रूपमा घुम्न पाइन्छ।

एउटा सावधानी: केही सुन्दर 'एक दिने पदयात्रा' वास्तवमा संरक्षण क्षेत्रभित्र पर्छन्। जस्तै पुनहिल अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्रभित्र छ, त्यसैले अन्य अन्नपूर्ण ट्रेकझैँ यसलाई ACAP टिकट, TIMS र गाइड चाहिन्छ। पदयात्राले निकुञ्जको सिमाना काट्छ भने निकुञ्जकै नियम लागू हुन्छ।

गाइड र भरिया दिनको हिसाबले राखिन्छन्, र दर क्षेत्र, सिजन र ट्रेकको कठिनाइमा भर पर्छ। तलका अंक २०२६ का सामान्य बजार दर हुन्, तोकिएको भाडा होइनन्। दैनिक दरका अतिरिक्त प्रायः बाटोमा गाइड वा भरियाको खानेकुरा र बासस्थान, र निजको बिमा तपाईंले बेहोर्नुपर्छ — सहमत हुनुअघि कोटेसनमा के समेटिएको छ जाँच्नुहोस्।

सरकारद्वारा दर्ता भएको ट्रेकिङ एजेन्सीमार्फत बुक गर्नुहोस्। एजेन्सीले तपाईंको TIMS कार्ड जारी गर्छ, लाइसेन्स प्राप्त गाइड तोक्छ, र प्रतिबन्धित क्षेत्रका लागि गृह विभागको अनुमति ल्याउँछ — व्यक्तिगत रूपमा काउन्टर गएर यी पाइँदैनन्। गाइडको लाइसेन्स हेर्न माग्नुहोस्, र गाइड बिमित छ भनी पुष्टि गर्नुहोस्। राहदानीका फोटो र राहदानी तथा नेपाल भिसाका प्रतिलिपि बोक्नुहोस्; TIMS विवरण दर्ता गर्न एजेन्सीलाई तपाईंको यात्रा तालिका र मिति चाहिन्छ।

TIMS कार्ड धेरैजसो विदेशीलाई नेरु २,००० र सार्क नागरिकलाई नेरु १,००० पर्छ, र अहिले एजेन्सीमार्फत अनलाइन तिरिन्छ। नियम बदलिइरहने भएकाले — मार्च २०२६ को प्रतिबन्धित-क्षेत्र सहजीकरण पछिल्लो उदाहरण — पुरानो ब्लगमा भर नपरी यात्राभन्दा केही अघि नेपाल पर्यटन बोर्ड वा आफ्नो एजेन्सीसँग हालको अवस्था पुष्टि गर्नुहोस्।